De evolutie is in feite een lange reeks van samengaan en deling van cellen geweest. Inmiddels werken er zo’n 70 miljard cellen in mijn lijf onderling samen, daarbij aangestuurd door ‘molecules of emotion’, de verwekkers van onze emoties. Langs deze weg maken onze cellen samen eensgezind de dienst uit en waken zij over ons bestaan.
Deze ‘molecules of emotion’ regelen als neuro-hormonen de emoties in ons lijf en bepalen daarmee ons gevoel, onze stemming en ons gedrag. Via deze neuro-hormonen, die door iedere cel geproduceerd kunnen worden, beïnvloeden onze lichaamscellen, onze geest en omgekeerd. Lichaam en geest zijn één en zijn nooit gescheiden geweest. Een definitief vaarwel dus aan het Cartesiaans dualisme, de tweedeling tussen lichaam en geest!

Zo vormt ons lichaam in feite ons ‘onbewuste brein’ en tot zover ook ‘zijn wij ons brein’. Men schat dat het belangrijkste deel van ons onbewuste breinwerk wordt bepaald door de celoppervlakken van al onze cellen, de celmembranen. Deze celmembranen worden daarom veelbetekenend ook wel als ‘celmem-brain’ aangeduid. En deze ‘state of mind’ van je lijf, de som van je onbewuste emoties, bepaalt niet alleen je gedrag en je overtuigingen, maar uiteindelijk ook je gezondheid en je herstel. Elke ziekte lijkt daarmee het resultaat van een gebeurtenis die je ooit emotioneel geraakt heeft of nog raakt.

“Er is niets in het brein wat niet eerst in het lichaam was”, zei Aristoteles.

Belangrijk om te onthouden is dat alle lichaamscellen samen het grootste deel van ons onbewuste brein uitmaken. En los van al die cellen hebben we dus nog een brein in ons hoofd, maar evolutionair eerder hebben we óók nog een brein in onze buik en in ons hart. Onbewuste mentale stoornissen beïnvloeden mijn lichaam, maar net zo raken letsels in mijn lichaam mijn onbewuste brein.

De rol van onze lichaamscellen werd indrukwekkend verwoord door Candace Pert, onderzoekster en schrijfster van het boek: ‘Molecules of Emotion’. Zij stelt:

“My cells are literally talking to each other, and my brain is in on the conversation! An integrated body-mind, with an emotional intelligence and even a soul or spiritual component. A dynamical system with constant potential for change in which self-healing is the norm rather than the miraculous!”

Sue Johnson heeft de Emotional Focussed Therapy, EFT, ontwikkeld, een vorm van relatietherapie die teruggaat op onze emoties, en daarmee de koe bij de horens pakt.

Ons gedrag en ons handelen wordt grotendeels bepaald door de signalen in ons lijf, emoties, die ons moeten beschermen en ons moeten helpen om pijn te vermijden en te overleven. Emoties zijn de onbewuste, fysieke, ‘plakkerige’ kwalificatiecodes behorend bij alle informatie die bij ons binnen komt. Zowel van al wat we zien, horen, ruiken, proeven en voelen, alsook van al wat we denken. En eenmaal bewust vormen ze ons gevoel.

Deze  emotionele kwalificaties vormen de ankers in ons geheugen m.b.t. ervaringen. Ervaringen uit het verleden bieden zo wel degelijk garantie voor de toekomst en bepalen jouw gedrag. Na een nare ervaring bevinden de problemen zich vanaf dat moment in jou. Vanaf dat moment ben je ‘oudbakken’ en allesbehalve objectief, soms rijp voor een fobie.

Tweehonderd miljoen jaar vóór het bestaan van de rede vormden emoties al de efficiënte signalen om zo ongeschonden mogelijk door dit leven te komen. Ze sluiten aan bij mijn persoonlijke ervaringen en bij de uitleg die ik eraan gegeven heb. Deze emotionele uitleg zal ik als mijn ‘normen en waarden’ in dit leven koesteren. Maar juist daardoor kunnen ‘traumatische ervaringen’ ook voor blijvende problemen in mijn gedrag zorgen.

Mijn gedragingen en dus mijn leven worden van oudsher instinctief en later vooral ook emotioneel bepaald. We draaien al 200 miljoen jaar op emoties als waarschuwingssysteem, en pas veel later in de evolutie kon mijn brein zich hier ook rationeel mee bemoeien, op zoek naar plezier, maar nog steeds vooral gericht op overleven en het ontwijken van emotionele pijn, desnoods door verdringing.

Realiseer je ook dat emotionele reacties vele malen sneller en veelal betrouwbaarder zijn dan rationele reacties. Het ontwikkelen van sociaal gedrag  dwingt ons echter regelmatig om de onmiddellijke reactie op onze emoties wat in te binden.

Veiligheid en geborgenheid in een sociale context schreeuwen om onze aandacht, maar ons onbewuste emotionele brein is vooral ego gericht, pijn-vermijdend en op zoek naar plezier. Hiertegen moet onze nog jonge ‘sociaal bewuste rede’ het regelmatig afleggen.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Emoties bepalen iedere stap van ons handelen, zeker wanneer we het aan ons onbewuste overlaten. En zo staan ze ook aan de basis van onze ‘liefde’.

Bij het op zoek gaan naar antwoorden op levensvragen stuit men bij herhaling op begripsverwarring. Woorden als: geest, psyché, ziel, bewustzijn, ego en brein blijken door verschillende auteurs anders geïnterpreteerd te worden. Daarom is het goed  om al bij het begin hierover de nodige afspraken te maken, zodat daarover geen misverstand kan rijzen.

Het begrip ‘geest’ vraagt bijvoorbeeld om een afspraak, omdat het in verschillende betekenissen gebruikt wordt. Enkele voorbeelden:

De geest als het ‘hogere bewustzijn’. In zijn boek ‘Hoe de stof de geest kreeg’ stelt Arie Bos aan het einde: ‘Niet de stof kreeg de geest, maar de geest schiep de stof’, waarmee deze ‘geest’ een scheppende kracht heeft en aldus als een scheppend hoger Bewustzijn, of zelfs God uitgelegd kan worden. En anderzijds zou onze geest binnen de grenzen van de kwantumfysica inderdaad de schepper kunnen zijn, omdat daarbij de toeschouwer bepaalt wat is en wat niet.

Vaak ook wordt de geest verwisseld met de ziel, als de geest die na de dood blijft bestaan in het geestenrijk. We denken bij de geest ook aan het wezenlijke of de essentie van iets of iemand, waarin je ook kunt handelen. Veelal wordt de geest uitgelegd als het menselijk vermogen om te denken, te voelen en te willen. De geest als het product van de hersenen.

Maar, de geest wordt ook vaak verstaan als onze psyché. En let wel, men spreekt van een geestelijk vader, die zorgdraagt voor je ziel, en van een zielenknijper, die je psyché behandelt.

Aristoteles en de oude Grieken maakten onderscheid tussen: soma – psyché en nous: lichaam, ziel en geest. Voor hen is psyché de ziel, genoemd naar de mythologische koningsdochter en geliefde van Eros, Psyché. Dus komt een psychiater of psycholoog voor hen wel degelijk in aanmerking voor de term zielenknijper en zou psychologie moeten staan voor zielkunde.

Mijn voorstel is om de term ‘geest’ hier te reserveren voor ‘het product van onze hersenen’, in de zin van ons ‘dagelijks bewustzijn’, het vermogen om te denken, te voelen en te willen. Bij psyché denk ik meer aan de dankzij bewustzijn bijgewerkte breinprogramma’s. De reeds door het leven en bewustzijn getransformeerde en bezielde geest van de mens, maar wel behorend tot ons brein als een product van onze hersenen.

Lange tijd werd gedacht dat onze erfelijke aanleg bepalend was voor onze vormgeving qua uiterlijk, aanleg en kwaliteiten. Dit werd ogenschijnlijk onderstreept door de gelijkenissen tussen identieke tweelingen. Het DNA zou hiervoor verantwoordelijk zijn.

Even nog dachten wetenschappers het algoritme van de mens middels dit DNA te kunnen kraken. Maar waar men verwachtte middels dit DNA ook te kunnen bewijzen dat de mens de kroon op de schepping moest zijn, kwam men bedrogen uit. Dacht men aanvankelijk nog dat Homo Sapiens minstens 120.000 genen zou hebben, tegenover de 25.000 genen van een muis, bleek later óók Homo Sapiens over ‘slechts’ 25.000 genen te beschikken. En hierin bleek Homo Sapiens ook nog eens voor 98% identiek te zijn aan de chimpansee, en voor 90% aan een bacterie. Het menselijk genoom telt nauwelijks meer genen dan een microscopische rondworm en evenveel als een muis.

Er bleken ook geen muren tussen de soorten te zitten, maar er is sprake van een onderlinge overdracht van genen. En inmiddels  is ook duidelijk dat de evolutie niet wordt bepaald door het overleven van het sterkste individu, zoals Darwin dacht, maar door het overleven van de sterkste groep.

Onze uiterlijke verschijningsvorm, ons fenotype, blijkt niet uitsluitend door ons DNA bepaald, maar meer nog door de omgeving, want afhankelijk van de omgeving gaan onze genen in de ‘aan’- of ‘uit’-stand. Niet de genetica, maar de epi-genetica, dat wat na de genetica komt, bepaalt de invloed van ons DNA. Het zijn de cellen en velden met elektromagnetische straling die opdracht geven aan het DNA, en het organisme bepaalt wat het DNA levert. Onze genen vormen eerder de letters van een alfabet waarmee onze code telkens opnieuw geschreven wordt. En gedurende ons leven blijken de uitkomsten van deze code te variëren al naar gelang de omstandigheden.

 

Nature en nurture, onze erfelijke code in combinatie met onze opvoeding en de omstandigheden, bepalen de epigenetica van ons DNA, wat leidt tot onze persoonlijke en nog steeds veranderlijke ‘fabrieksinstellingen’.

Leuk om te weten is ook het verschil in de werking van onze twee hersenhelften. De verschillen kunnen zelfs zo sterk zijn dat de twee helften kunnen gaan ruziën wanneer ze operatief gescheiden worden, zoals bij ‘split-brain’ patiënten. Voor Rudolph Tanzi was dit reden genoeg om ons bewustzijn toch ín ons brein te lokaliseren om ons hiermee later opnieuw hoofdbrekens te bezorgen. (Deepak Chopra & Rudolph E. Tanzi: Superbrein)

De linker hersenhelft zet de zaken die beleefd worden op een rijtje, waarbij geselecteerd wordt naar eigen voorkeur. Links produceert a.h.w. een film van de ‘persoonlijk’ als belangrijk ervaren waarnemingen, inclusief de emotionele interpretaties ervan, begeleid door de soundtrack van het stemmetje in je hoofd. Verhalen, in de loop van ons leven gemaakt.

De rechter hersenhelft daarentegen kent vooral momentopnames, foto’s, die compleet en allesomvattend zijn, en van nog vóór het toeslaan van emoties. Rechts biedt ons een tijdloos ‘nu’. Op elk moment legt het alles vast wat er in het ‘nu’ is, zonder tijd voor een persoonlijke emotionele interpretatie. Een ‘nu’ zonder verleden of toekomst, maar met alle kansen en mogelijkheden. Rechts is zorgeloos en ontvankelijk als een baby, door het ontbreken van de verhalen uit het verleden of zorgen voor de toekomst. Het biedt ons een zorgeloos heden. Volgens Jill Bolte Taylor ‘een nirwana’. (Jill Bolte Taylor: Onverwacht inzicht)

Omdat de linker hersenhelft de beelden in het perspectief van eerdere ervaringen plaatst, schept het niet alleen verhalen, maar daarmee ook verlangen, gemis, spijt, verdriet en pijn. Een voordeel ervan is dat de linker hersenhelft ons waarschuwt voor gevaar, en ons vanuit zijn ervaringen ook lering biedt en bouwt aan een geheugen. Maar hij kan ook eenzijdig en negatief overdrijven.

Kennis over de verschillen tussen de linker en rechter hersenhelft maakt mindfulness, een leven in het ‘nu’, begrijpelijk. Door te leven in het ‘nu’ en het tot zwijgen brengen van je ‘verhalende’ linker breinhelft wordt geluk ervaren. En bewustzijn hoeft overigens niet ín het brein te zitten om beide hersenhelften waar te kunnen nemen, ook al dacht Rudolph Tanzi van wel.

Binnen het raadsel van de schepping onderscheiden we drie mysteriën, schrijft Allerd Stikker in zijn boek: ‘En de mens speelt met de tijd’. Het ontstaan van het heelal zo’n 13,8 miljard jaar geleden, gevolgd door het ontstaan van het leven, 3,5 miljard jaar geleden, en daarna, enkele honderdduizend jaar geleden, het ontstaan van zelf-reflecterend bewustzijn.

Na het eerste mysterie, de Oerknal, vindt een anorganische evolutie in het heelal plaats. Een creatief proces zonder genen, zonder mutaties, zonder toeval en zonder natuurlijke selectie.

Tien miljard jaar later ontstond plotseling en éénmalig leven op aarde, zonder te weten waar, wanneer en hoe. Een tweede wetenschappelijk onverklaarbaar mysterie.

Het derde eenmalige majeure mysterie vormt het ontstaan van zelf-reflecterend bewustzijn bij Homo Sapiens, gevolgd door een snelle geestelijke, immateriële evolutie van menselijke kennis en creativiteit.

Onduidelijk is of de eerste kenmerken van dit zelfbewustzijn niet ook al, zij het in geringere mate, in onze directe voorouders, de chimpansee, terug te vinden zijn. Er zijn immers duidelijke aanwijzingen dat zowel chimpansees, maar ook dolfijnen, olifanten en zelfs eksters zichzelf zouden herkennen. Niettemin heeft dit zelfbewustzijn, in combinatie met groeiend bewust-denken en taal, vooral de mens een enorme ontwikkeling boost gegeven.

Speelde het leven zich voordien af binnen de mogelijkheden van het niet-bewuste animale brein, vanaf Homo Sapiens kon ‘zelfbewustzijn’ een leerzame draai geven aan de instinctieve en niet bewuste, emotionele gedragingen.

Toch blijft ‘bewustzijn’, de aard en het wezen ervan voor ons een raadsel. Dankzij dit bewustzijn ‘zijn’ wij er niet alleen, maar mogen wij er ook ‘wezen’. Meer dan louter lijfelijk aanwezig te zijn, is het ons gegeven om onszelf als een unicum te presenteren. Wij zijn méér dan ons brein. Ja, wij zijn ons brein de baas, zoals André Aleman zegt. (André Aleman: Ons brein de baas)  Maar of mijn brein niet denkt, en ik wel, zoals Arie Bos beweert, betwijfel ik. (Arie Bos: Mijn brein denkt niet, ik wel.)

Zelfbewustzijn, waarbij bewustzijn de waarnemer, de onzichtbare voyeur, van mijn zelf is, en tevens alle waarnemingen van mijn zintuigen en mijn emoties kan registreren en weerspiegelen aan mijn niet-bewuste brein en zo een ‘bewust’ gemaakt aandeel én gevoelens toe kan voegen aan ons niet bewuste brein.